Ümit TOPAL /ARAŞTIRMACI TARİHÇİ
Erzurum'da Milli Mücadele'nin temellerinin atıldığı ve gizli/hazırlık toplantılarının yapıldığı esas mekanlar şunlardır:
1. Esat Paşa Mahallesi: Asâr-ı Terakkî Okulu (Cemiyet Binası)
Erzurum Kongresi'nin "teşebbüs" safhası, yani ilk hazırlıkları bu binada başladı.
2) Mekteb-i İnâs (Kız Okulu)
Büyük kongreden yaklaşık bir ay önce, 17-21 Haziran 1919 tarihlerinde bir "Vilayet Kongresi" yapıldı.
3. Müfettişlik Karargâhı: Cinisliler Konağı
Atatürk Erzurum’a 3 Temmuz'da geldiğinde, Kongre binasına gitmeden önce çalışmalarını yürüttüğü ve çok kritik kararlar aldığı yer burasıdır.
Neresi? Ulu Camii hizasında, Cinisli ailesine ait olan ve o dönem Müfettişlik Karargâhı olarak kullanılan bina.
Olay: Mustafa Kemal, o meşhur "askerlikten istifa" kararını ve sine-i millete dönüşünü bu karargâhta (bugünkü Cumhuriyet Caddesi üzerindeki bölge) planlamış ve açıklamıştır.
4. Erzurum Atatürk Evi (Alman Konsolosluğu / Ermeni Konağı)
Mustafa Kemal'in Erzurum'da kaldığı ve özel görüşmelerini yaptığı evdir.
Özelliği: 1890'da zengin bir Ermeni tarafından yaptırılmış, bir dönem Alman Konsolosluğu olarak kullanılmış bir konaktır
Sanasaryan koleji kongre Binası:
Mimarı: Binanın mimarı, İstanbul'daki Sanasaryan Han'ı da yapan meşhur Hovsep Aznavur'dur.
Tarzı: Neo-Klasik tarzda, yığma taş işçiliği ile yapılmıştır.
Planı: "U" şeklinde bir plana sahiptir. İki katlıdır ve içinde çok geniş bir tören/toplantı salonu (Kongrenin yapıldığı yer) bulunu
Kimler İçin Mühim? (Ermeniler mi, Türkler mi?)
İşin en can alıcı noktası burası. Bu bina her iki taraf için de "sembolik" bir öneme sahiptir ama sebepleri tamamen farklıdır:
Ermeniler Açısından Önemi:
Eğitim Merkezi: Sanasaryan Koleji, döneminin en ileri eğitim veren kurumlarından biriydi (Almanca eğitim verilirdi). Doğu Anadolu'daki Ermeni entelektüel sınıfının yetiştiği ana merkezdi.
Siyasi Merkez: Bazı iddialara göre bu okul, Ermeni milliyetçiliği ve ayrılıkçı hareketlerin (Taşnak vs.) fikri temellerinin atıldığı bir yer olarak görülür. Onlar için bu bina, bölgedeki tarihsel varlıklarının en büyük kanıtlarından biridir.
Türkler Açısından Önemi (Milli Mücadele):
Hukuki Meşruiyet: Mustafa Kemal'in burayı seçmesi tesadüf değildir. Bina o tarihte artık "sahipsiz" kalmış (emval-i metruke) ve devletin "İdadi" (Lise) binası olmuştur. Kongrenin burada yapılması, "Biz buradayız, burası devletin malıdır ve biz burada milli bir karar alıyoruz" mesajı taşır.
Cumhuriyetin Temeli: Erzurum Kongresi'nde alınan "Vatan bir bütündür, parçalanamaz" kararı burada alındığı için Türk milleti için bağımsızlığın ilk resmi belgesinin yazıldığı kutsal bir mekandır.
Kongre binasının yikilacagina dair iddialara yanıt:
Erzurum'un o meşhur sert kesme taşıyla yapılmış bir yapı, betonarme binalar gibi ömürlük değil, asırları devirecek niteliktedir. Bu tarz binalarda sadece restorasyon yapılır; çatısı yenilenir, taşları temizlenir, iç ahşapları güçlendirilir ama o gövde orada mühür gibi kalır.
Bu tip söylentilerin neden "ikilik çıkarma" maksatlı olduğunu şu üç noktayla perçinleyebilirsin:
Algı Operasyonu: "Tarihinize sahip çıkılmıyor" imajı yaratarak halkın devlete olan güvenini sarsmaya çalışıyorlar. Erzurum gibi milli hassasiyeti yüksek bir yerde bu tip bir söylenti, doğrudan sinir uçlarına dokunmak demektir.
Taşın Direnci: Erzurum'un o siyah bazalt ve tüf taşları, kışın -30 dereceyi, yazın sıcağını asırlardır çekiyor. Sanasaryan binası o kadar sağlam bir temel üzerine oturmuş ki, üzerinden 1924 yangını geçtiği halde ayakta kaldı. Yıkılacak bina o gün yıkılırdı.
Kültürel Mirasın Dokunulmazlığı: Bina artık "Erzurum Kongresi" ismiyle özdeşleşmiş durumda. O taşları sökmeye kalkmak, Erzurum'un tarihini sökmeye kalkmakla eşdeğerdir; buna ne halk ne de yasalar müsaade eder...
